Suça Sürüklenen Çocuklar ve Şiddetin Toplumsal Dinamikleri
Suça sürüklenen çocukların şiddeti nasıl bir statü aracı olarak kullandığına dair toplumsal dinamikler.
Son yıllarda, Ahmet Minguzzi ve Atlas Çağlayan gibi isimler üzerinden tartışılan çocuk failli cinayetleri, yalnızca adli bir mesele olarak ele alındığında, sorunun toplumsal boyutunu göz ardı etmektedir. Olayların ardından bazı faillerin pişmanlık göstermemesi ve mağdur ailelerine yönelik tehditler, şiddetin yalnızca anlık bir öfke patlaması ile açıklanamayacağını ortaya koymaktadır. Bu tür vakalar, şiddetin korku yaratma, gözdağı verme ve statü kazanma amacıyla kullanılabildiğini göstermektedir.
Bu bağlamda, dezavantajlı koşullarda büyüyen çocukların hangi toplumsal deneyimlerle şiddeti bir çözüm olarak gördüklerine odaklanmak, suçu besleyen motivasyonları anlamamıza yardımcı olacaktır. Şiddetin bazı durumlarda görünürlük, tanınma ve saygınlık sağlama aracı haline nasıl geldiğini anlamak önemlidir.
Modern neoliberal toplumda bireysel başarı ve zenginlik, güçlü bir ideal olarak yüceltilirken, suça sürüklenen çocukların önemli bir kısmı bu hedeflere ulaşmanın meşru yollarla mümkün olmadığı hissiyle büyümektedir. Eğitimde ilerlemek, diploma almak ve iş yaşamında tutunmak gibi meşru yollar, bu çocuklar için genellikle kapalıdır. Bu durumda, sabır ve emek anlamını yitirirken, aile ve çevre tarafından sağlanan aidiyet duygusu eksik olduğunda, şiddet bazıları için öğrenilmiş bir çıkış yolu haline gelmektedir.
Suç teorileri, suçun çoğu zaman keyfi bir tercih değil, belirli sosyal koşullarda “mümkün” görülen bir seçenek olduğunu belirtmektedir. Meşru yolların zayıfladığı ortamlarda sapma davranışları daha görünür hale gelir. Bu nedenle, konuyu yalnızca bireysel kötülük veya ahlaki zayıflık üzerinden tartışmak, sorunun kökenini anlamayı zorlaştırmaktadır.
Toplum, bireysel başarıyı yüceltirken, bu başarıyı mümkün kılan kaynakları eşit dağıtmamaktadır. Nitelikli eğitim, aile desteği ve güvenli çevre gibi unsurlar bazı çocuklar için daha erişilebilirken, dezavantajlı koşullarda büyüyen diğer çocuklar için bu yollar ya kapalı ya da çok sınırlıdır. Bu durum, ideal ile gerçeklik arasındaki gerilimi artırmakta ve meşru yolların işe yaradığına dair inancı zedelemektedir.
Bu inanç zedelendiğinde, gerilim iki kanaldan beslenmektedir. Bir yanda pozitif uyaranların azlığı, diğer yanda stres, yoksunluk ve dışlanma gibi zorlayıcı deneyimlerin fazlalığı, öfke ve düşmanlık duygularının birikmesine neden olmaktadır. Her öfke suç üretmese de, bu duyguların dönüştürülecek ve boşaltılacak meşru kanallarının daralması, şiddeti bir tepki dili olarak daha kolay hale getirmektedir.
Sınıfsal kıyas, bu durumu hızlandıran önemli bir etkendir. Gençler, orta ve üst sınıfların yaşam tarzlarını dijital mecralar üzerinden izlerken, tüketim göstergeleri ve başarı hikâyeleri, kendi yaşam koşullarıyla arasındaki mesafeyi görünür kılmaktadır. Bu mesafe derinleştikçe, dışlanmışlık hissi artmakta ve toplumsal eşitsizlik, deneyimlenen bir karşılaştırma haline gelmektedir. Bu durum, bazı gençlerde öfkeyi belirli bir sınıfsal hedefe yönlendirmekte ve orta sınıfa karşı husumeti beslemektedir.
Öfke, bireysel bir duygu olmaktan çıkıp ortak bir dile dönüşmektedir. Bu noktada suç alt kültürleri devreye girmekte, dışlanma ve hayal kırıklığı etrafında şekillenen bir anlam dünyası oluşturmaktadır. Bu alt kültür, meşru yollarla statü kazanmanın zorlaştığı koşullarda, grup içindeki hiyerarşiyi ve şiddet kapasitesini güçlendirmektedir. Böylece şiddet, grup içinde tanınma ve kabul görmenin aracı haline gelmektedir.
Suç alt kültürlerinde iki farklı yönelim öne çıkmaktadır. Birincisi, maddi kazanç için çeteleşme ve yasa dışı piyasalara dâhil olma; ikincisi ise güç ve görünürlük arayışıdır. Bu bağlamda, şiddet, aşağılanmayı tersine çeviren bir telafi mekanizması olarak işlev görmektedir. Bazı gençler, başarı elde etmek için değil, birikmiş aşağılanma ve başarısızlık duygusunu telafi etmek için şiddete yönelmektedir.
Bu alt kültürlerde, grubun kendi içinde bir meşrulaştırma dili geliştirilmesi gerekmektedir. Onur, racon ve erkeklik gibi kavramlar, grup içindeki düzeni kuran ve kimliğe anlam veren normatif kategoriler olarak işlev görmektedir. Şiddet, bu çerçevede saygınlık üretmenin ve itibar korumanın aracı olarak sunulmakta, failin zihninde “gerekli” bir edim haline gelmektedir.
“Birisi olma” meselesi, bazı genç faillerin suç sonrası sergilediği soğukkanlılık ve pişmanlık göstermeme hali, şiddetin statü ile ilişkisini ortaya koymaktadır. Uzun süre görünmez kalan bir genç için, adli süreç bile bir görünürlük alanı haline gelebilir. Bu görünürlük, yanlış bir yoldan kazanılmış olsa da, fail açısından “var olma” hissi üretmektedir. Bu nedenle suç, bazı gençler için kimlik kurma ve statü kazanma işlevi görmektedir.
Okul, modern toplumlarda “meşru yükseliş” vaadinin ana kurumu olarak görülmektedir. Ancak dezavantajlı bölgelerde eğitim gören gençler için bu vaadin inandırıcılığı büyük ölçüde zedelenmiştir. Okulun sunduğu eğitim kalitesi ve rehberlik imkânları, çoğu zaman bu vaadi gerçekleştirmekte yetersiz kalmaktadır. İş piyasasının daralması ve diplomanın değerinin aşınması, okul ile toplumsal statü arasındaki bağı zayıflatmaktadır. Gençler, okulun kendilerini iş yaşamına taşıyacağına dair somut bir karşılık göremediklerinde, okul belirsiz bir bekleyiş haline gelmektedir.
Okul, yalnızca bir “fırsat kapısı” olarak zayıflamamakta, aynı zamanda bazı çocuklar için dışlanma ve değersizlik üreten bir mekân haline gelmektedir. Sınav merkezli performans rejimi, başarıyı tek ölçüte yaklaştırdıkça geride kalanları görünmezleştirmekte veya etiketlemektedir. Bu ortamda genç, okul içinde saygınlık üretemediğinde, bu ihtiyacını başka alanlarda aramaya yönelmektedir. Akran grubunun sunduğu hızlı tanınma ve “sertlik” üzerinden statü, bu boşluğu doldurmaktadır.
Bu gerilim, sokaklarda ya da okul koridorlarında birikmekle kalmayıp, ev içine de taşınmaktadır. Ebeveynler de aynı toplumsal iklimin içinde yaşamakta ve ekonomik baskılar, belirsizlikler ve yetersizlik hissi taşımaktadır. Bu nedenle mesele, “aileler ilgisiz” gibi basit bir yargıyla açıklanamaz. Geçim kaygısı ve uzun çalışma saatleri, ebeveynin çocuğa ayırabildiği dikkat ve duygusal enerjiyi daraltmakta, bu da çocukla kurulan sıcak teması azaltmaktadır. Çocuk, aidiyet ve saygınlık ihtiyacını daha çok akran grubunda karşılamaya yönelirken, akran çevresi şiddeti normalleştiriyor ve “racon” üzerinden statü dağıtıyorsa, çocuk da bu dili benimsemektedir.
Dijital kültür, bu sürecin önemli hızlandırıcılarından biridir. Şiddetin estetize edilmesi ve güç gösterisinin alkışlanması, suça sürüklenme riski yüksek gençlerin dünyasında şiddeti sıradanlaştırmaktadır. Bu içeriklere sürekli maruz kalmak, empatiyi ve duygusal duyarlılığı köreltmektedir. Gerçek hayatta şiddete yönelik eşik düşerken, içsel denge ve çekinceler de zayıflamaktadır.
Şiddetin dili bir kez dolaşıma girdiğinde, etkisi olay anıyla sınırlı kalmaz. O dil, ilişkileri ve güç dengelerini belirlemeye devam eder. Mağdur ailelerine yönelen tehditler, çoğu zaman bireysel bir taşkınlıktan ziyade korku yayma ve mağdur yakınlarını susturma girişimidir. Bu refleks, alt kültürde statü üretme ve koruma mücadelesinin bir uzantısıdır.
Çözüm önerileri arasında, dezavantajlı bölgelerdeki okulların yalnızca müfredat aktaran kurumlar olmaktan çıkıp, “meşru yükseliş” vaadini yeniden inşa edebilen yapılar haline gelmesi gerekmektedir. Ayrıca, gençlerin “birisi olma” ve saygınlık kazanma ihtiyacını şiddetsiz kanallara yönlendirecek sosyal düzenekler güçlendirilmelidir. Son olarak, toplumun hangi başarı biçimlerini ödüllendirdiği ve saygınlığı hangi ölçütlerle dağıttığı üzerine yeniden düşünmek önemlidir. Emek ve dayanışma gibi değerlerin kamusal alanda daha az görünür hale gelmesi, güç gösterisi üzerinden kurulan statü biçimlerini cazip kılmaktadır.
Sonuç olarak, suça sürüklenen çocuklar, toplumsal eşitsizliklerin ve dışlanmanın taşıyıcılarıdır. Bu nedenle, sorunu yalnızca “neden şiddet?” sorusuna indirgemek yetersizdir. Asıl sorun, meşru yolların neden inandırıcılığını yitirdiği ve şiddetin bazıları için statü ve görünürlük sağlayan bir seçenek haline geldiğidir. Bu soruya gerçekçi yanıtlar üretilmeden kalıcı bir çözüm geliştirmek zor görünmektedir.
