Creil hadisesi: Fransa’da başörtüsü yasağı tartışması

Creil hadisesi, Fransa’da başörtüsü yasağı tartışmalarının başlangıcı oldu. 1989’dan bugüne uzanan süreçte laiklik ve kamusal alan yeniden gündemde.

Fransa’da kamu görevlilerinin görev sırasında dini semboller taşıması uzun süredir yasakken, kamu okullarında eğitim gören öğrencilerin başörtüsü kullanması 1980’li yıllarda ülkenin önemli siyasi ve toplumsal tartışmalarından biri haline geldi.

Creil hadisesi olarak anılan süreç, Ekim 1989’da Creil kentindeki Gabriel-Havez Ortaokulunda eğitim gören üç kız öğrencinin ders sırasında başörtülerini çıkarmayı reddetmesiyle başladı. Öğrenciler bu gerekçeyle okuldan uzaklaştırıldı ve olay kısa sürede ulusal bir tartışmaya dönüştü.

Danıştay, 27 Kasım 1989’da verdiği kararla öğrencilerin dini aidiyetlerini gösteren semboller kullanmasının tek başına laiklik ilkesine aykırı olmadığına hükmetti. Ancak bu karar, başörtüsü konusundaki tartışmaları sona erdirmedi. 15 Mart 2004’te çıkarılan yasayla ilkokul ve ortaöğretim kurumlarında öğrencilerin belirgin dini semboller kullanması yasaklandı.

Fransa’da peçe kullanımı da 2010 yılında kamusal alanın tamamında yasaklandı. Yasağa uymayanlara 150 avroya kadar para cezası öngörüldü. 2012’de ise okul gezilerine refakat eden annelerin başörtüsü takmasını engelleyen bir genelge yayımlandı. Danıştayın 2013’te başörtülü anneler lehine verdiği kararın ardından söz konusu düzenleme yürürlükten kaldırıldı.

Fransa, 2024’te ev sahipliği yaptığı Olimpiyat Oyunları sırasında kendi sporcu delegasyonunda başörtüsü kullanımına izin vermedi. Ülkede 30 yılı aşkın süredir devam eden tartışma, bu kez aşırı sağcı Ulusal Birlik Partisinin yasağı kamusal alanın geneline yayma vaadiyle yeniden gündeme geldi.

Gelecek yıl yapılması planlanan cumhurbaşkanlığı seçimi öncesinde RN yetkilileri, iktidara gelmeleri halinde kamusal alanda başörtüsünü yasaklayacaklarını ve yasağa uymayanlara para cezası uygulayacaklarını açıkladı. Parti, düzenlemeyi referandum yoluyla hayata geçirmeyi planlıyor.

Medyanın İslam algısındaki değişim

Fransız editör Thomas Deltombe, 1975-2005 yılları arasında İslam’ın Fransız medyasında nasıl ele alındığını incelediği “Hayali İslam: Fransa’da İslamofobinin Medya Yoluyla İnşası” adlı çalışmasını 2005’te yayımladı. Deltombe’a göre, Cezayir’in 1962’de bağımsızlığını kazanmasının ardından 1970’li yıllara kadar Fransız basınında İslam sınırlı biçimde yer aldı.

1970’lerden itibaren Müslüman ülkelerden gelen işçiler, medyanın ilgi alanına girmeye başladı. Haberlerde bu kişilerin kültürleri ve yaşam biçimleri incelenirken, 1980’li yıllarda yaklaşımın belirgin biçimde değiştiği görüldü. Deltombe, medyanın Müslümanları farklı kimlikleriyle değil, giderek yalnızca dini kimlikleri üzerinden değerlendirmeye başladığını belirtiyor.

Bu dönemi “bakışların İslamileştirilmesi” olarak tanımlayan Deltombe, gazetecilerin, medya yöneticilerinin ve siyasetçilerin Müslümanları tek bir kimliğe indirgediğini savunuyor. Salman Rüşdi’nin “Şeytan Ayetleri” kitabı etrafındaki tartışmaların ardından, 1989’un başlarında çador ve başörtüsü konuları Fransız televizyonlarında ve siyasi gündemde daha sık yer aldı.

Deltombe’a göre, özel televizyon kanallarının kurulmasıyla artan rekabet de bu süreci etkiledi. Kanallar, izleyici ilgisini çekmek amacıyla sansasyonel başlıklara yönelirken, aynı dönemde aşırı sağın güç kazanması ve Fransız kimliği üzerine yürütülen siyasi tartışmalar başörtüsü meselesinin daha da büyümesine yol açtı.

1989’daki kararın ardından yasak süreci

Creil hadisesi sonrasında başörtüsü, aylar boyunca Fransız kamuoyunun temel gündemlerinden biri oldu. Deltombe, olayın yalnızca üç öğrencinin okuldan uzaklaştırılmasıyla sınırlı kalmadığını, kamu alanında Müslüman dini sembollerinin kullanımına ilişkin uzun soluklu tartışmayı başlattığını ifade ediyor.

1980’li yıllarda yürürlükte olan mevzuata göre başörtüsü laiklik ilkesine aykırı kabul edilmiyordu. Danıştayın 1989 tarihli kararı da bu yaklaşımı teyit etti. Buna göre bir öğrencinin okuldan uzaklaştırılmasına kıyafeti değil, eğitim düzenini bozan davranışları gerekçe oluşturabilirdi.

Ancak karar, hem sol hem de sağ siyasetteki bazı kesimlerin tepkisini çekti. Dönemin Eğitim Bakanı François Bayrou tarafından 1994’te yayımlanan genelgeyle kamu okullarında dini sembollere yönelik sınırlamalar getirildi. Genelgede doğrudan “Müslüman” ya da “başörtüsü” ifadeleri yer almasa da Deltombe, düzenlemenin asıl hedefinin başörtüsünü kamu eğitim kurumlarında engellemek olduğunu belirtiyor.

Başörtüsü tartışması, 15 Mart 2004’te yürürlüğe giren yasayla yeni bir aşamaya taşındı. Deltombe, bu düzenlemeyle kamu okullarında başörtüsünün yasaklandığını ve başörtüsü takan genç kadınların damgalanmasının önünün açıldığını savunuyor.

Fransız editöre göre 2004 yasası, 1989’daki Danıştay kararının etkisini ortadan kaldırırken laiklik anlayışında da değişime yol açtı. Deltombe, İslam’la doğrudan veya dolaylı biçimde ilişkilendirilen gelişmelerin, Müslümanları hedef alan ırkçı söylemleri güçlendirmek amacıyla siyasi tartışmalarda kullanıldığını ifade ediyor.